Hats and whores: A nineteenth-century childhood

As promised, I have translated and edited my article that outlines some of the key forms of intersectionality in Neel Doff’s novel ‘Keetje Errand Girl’, about an Amsterdam working girl in the 1860s and 70s. A shorter version of this article appeared in Lover Magazine (in Dutch).

I have just published my Dutch translation of Neel Doff’s French novel Keetje trottin (Dutch title: Keetje op straat). This novel illustrates the complex idea of intersectionality in many ways, showing how feminism needs more than the dual concepts of man and woman in order to be effective. In this article, I explore four different meanings of the word ‘intersectional’, using examples from the book.

But first: a brief introduction of the novel. Keetje trottin is one of three autobiographical novels published by Neel Doff (1858–1942) between 1911 and 1921. They centre on her alter ego, Keetje Oldema. The book Keetje trottin is set in the slums of Amsterdam, where Keetje grows up, as well as in the homes of the (petits) bourgeois, the hatters and pharmacists for whom she runs errands. ‘Keetje Errand Girl’, in other words, or ‘Keetje trottin’ in French. French was the language Doff wrote her stories in, after she had herself become a member of the (haute) bourgeoisie, was no longer required to work for a living, and had settled down in Belgium in her own house with a garden. It made quite a difference from how she grew up.

Doll for rich children (or rich grown-ups), such as the ones Keetje encounters at her employers’. 1860/1890, owned by Museum Rotterdam, no. 33275-1.A-B. CC-BY-SA-3.0.

It is those socioeconomic and cultural differences that the book is all about. This results in some marvellous insights into the life of a working-class girl in the second half of the nineteenth century: a group who had little opportunity to make themselves heard except indirectly, in a book like this, written years later. Keetje’s work experiences, her hunger, her responsibilities as an elder daughter in a big family; but equally her aesthetic pleasures, her love of hats and her creativity; her explorations of her physical relations to both men and women; her experiences as a reader, a flâneur, painter’s model, sex worker, mistress and protester… they are all there in the books, and most likely, they all somehow relate to Doff’s own experiences.

Parts of the trilogy have been translated into various languages. In 1930, an English translation appeared of the volume Keetje, for instance. A few years ago, the same volume was translated into Vietnamese. And this year, I published a Dutch translation of Keetje trottin: fitting, since this book is set in the Netherlands. Yet despite this interest, very little has as yet been written about the book, and for many it remains a hidden gem.

Back to intersectionality. For those new to the word: you experience intersectionality if you are at the crossroads – the ‘intersection’ – of multiple social categories. For example, if you are both a migrant and deaf. What counts as a ‘category’ is of course contested, but there’s plenty of room for such contestation with an intersectional lens. Evidently, too, everyone has an intersectional identity: your identity always consists of multiple layers, multiple components. The word intersectionality is often used, however, to highlight how several of these components can each put you in a disadvantaged position: many societies treat both migrants and deaf people with less care than they do others. What the intersectional lens does next, is look at these components in combination: because they do not act on the individual separately, but always in interaction with each other. What that entails is what I want to explore here.

In doing so, I build on the work of those feminist thinkers who articulated and developed such intersectional approaches in the 1970s and 80s: in the first place African-American lesbians and other women, such as Audre Lorde, Barbara Smith and Akasha Hull.

1) Double disadvantage

Keetje is both a woman and a worker. In the Netherlands of around 1870, this means she is doubly disadvantaged. In each capacity, she gets less chance of going to school, she earns less money, and has less power than other people. Their subordinate status moreover puts her and her colleagues at risk of forced sex. Keetje sees with her own eyes how the live-in cook threatens to lose her job if she does not condone the comings-on of their boss, the hatter. This is only a foreshadowing of the violence Keetje herself is to suffer at his hands.

2) No real home

Bernice Johnson Reagon, among others, has shown how people on an intersection are also judged by members of the very same oppressed groups that they form part of. Reagon herself recounts, for instance, the racism she met at a feminist conference (see her ‘Coalition Politics’ in Home Girls).

Keetje, in turn, not only has to deal with her bourgeois employers but also with people of her own economic milieu. You might suppose there to be some form of class solidarity, but this is far from always the case in Doff’s books.

For instance, some of Keetje’s colleagues live with their bosses, while Keetje returns home to her parents in the evenings. Keetje is ‘not part of the house’. Her colleagues take it for granted that therefore she receives less food during the breaks. While the others eat bread and cheese, Keetje gets ‘bread and naught’. And no coffee, either.

Keetje is also something of a nerd. This fact is not generally appreciated. Especially her elder sister, her parents and some of her colleagues complain that she is always stuck with her heads in the books or doing some interior decoration or other, or fashion design, in her spare time. Instead, she should focus on those things that befit her class and her role as a growing woman:

If I were your mother, I would teach you some different ideas: […] if I saw you touch even one book, I would make sure you’d soon regret it.

Similarly, when Keetje asks her parents to explain the meaning of a word she picked up, she has her ears boxed. Expressing their lack of interest, but possibly also their feelings of inferiority, her family and colleagues call her a ‘childish creature’. In short, it isn’t all solidarity that she can expect from her own class and sex.

Yet Keetje, in turn, also belongs to a group of poor Christians who harbour stark prejudices against poor Jews, which is yet another example of this lack of solidarity. Still, over the course of the novel, she starts to question her own anti-Semitism, for instance when she finds employment with a Jewish family.

Cardboard hatbox, like the one chafing Keetje’s hip when doing her rounds. 1870/1900, owned by Museum Rotterdam, no. 20586-B-C. CC-BY-SA-3.0.

3) Hidden trouble

As said, Keetje is only a child in this book. That does not just mean that she has even less power, education and money than most people around her. It also illustrates yet another consequence of intersectionality. The term ‘intersectionality’ itself has been in use ever since lawyer and philosopher Kimberlé Crenshaw invented it in 1989 (see ‘Demarginalizing the Intersection of Race and Sex’ in the University of Chicago Legal Forum). She emphasised that many of the problems of people at an intersection are simply not seen by others. This is connected to the fact that intersectionally disadvantaged people themselves are often not seen by others.

Take for instance nineteenth-century working girls. Children may not get much of a voice, but at least they can play. And older female servants, though they always have to work hard, at least are the mistresses (simply put) of their own domain, the kitchen and other servants’ quarters. We tend to forget that there is a large group of people who are both child and servant. Keetje starts work from age eight, at the latest. This group has neither time nor a place for themselves. How does this pan out for Keetje?

Keetje likes to watch bourgeois women, and models her aspirations after their lives. In their position, at least, she would have a home of her own. Here follows a brief excerpt from Keetje trottin. Keetje has just been reading the novel Woutertje Pieterse by Multatuli – a novel much like Doff’s own, in many ways. Keetje fantasises what it would be like if Wouter were her friend:

Why would two very young people like we, Wouter, not be able to marry? I know quite well how to boil potatoes, cut sandwiches, clean the room and make the beds. God, how wonderful that would be! I would come and pick you up from the office at the Kopperliths and we would go for a walk along the canals. On Saturday nights we would bathe in the tub using warm water and on Sundays we would dress nicely… For I would be the wife of a gentleman who works ‘at the office’…


We would go out by the Gate of Muiden, to the Roomtuintjes, or by the Gate of Weesp, to drink tea in one of those gardens. And when the water in the tea stove next to us boils, I make the tea and we eat buttered biscuits, sprinkled with sugar. That is how I see the respectable people do it on Sundays, as I look on from the path, when they drink tea in the gardens and eat biscuits from a ‘presentation tin’. That’s right, isn’t it? Oh! My God! What pleasure! We won’t tell we are married… the people would laugh at us… And when we get back home, I make us hot sage milk and we crack nuts…

But Wouter is not actually her boyfriend, Keetje does not have the money and, most people around her argue, it wouldn’t suit her anyhow as a worker to long for this lifestyle.

On the other hand, she loves horsing around in the fields just as well, and physical contact with boys:

on those Sundays when the sun does not shine, we do not dress nicely. Instead, we go to the meadows, to leap over ditches – I leap, you know – and chase each other: you have to be fast to catch me… Yes… But first we have to get married: or we could not live together…

Then again, she cannot go around being chased by boys. After all, she is female and it would damage her reputation. The dangers of sex and the vulnerability of her honour are instilled in Keetje from a very young age, which leads to some serious clashes with her desire for physical contact. Keetje is six years old here:

I was playing in the street on my own when Tom, the neighbours’ dog, came walking towards me […].

‘Tom, you love me, don’t you,’ I said, ‘you take me in your paws, Tom… I love you too, because you are always nice to me.’ I lay down on the step in front of our door. Tom came to me again and this time embraced me completely. I had put my arms around his big head and pressed him against my chest. Suddenly, he got up, yowling: my father had lashed at him with the whip. To the woman who had chased Tom away, he said: The little one is always playing with our bitch, who is on heat; naturally, the rascal can smell it…’ And they burst out laughing. […]

Now I ask you! Father does not want Tom to take me in his arms again and lick me! He does not want him to snuggle up against me! And why not? He and mother have no time to hug me. Never do they take me into their arms.

And so, Keetje is not just triply disadvantaged, but cannot even enjoy the (limited) advantages, such as romping about, that come with belonging to any of the individual groups she belongs to.

Fashionable ladies’ hat, of the kind that Keetje makes and delivers. 1870-1880, owned by the Amsterdam Museum, no. KA 1238. Public domain.

4) Never ‘just’ a child

One final way to approach intersectionality in the Keetje trilogy is by observing that we can only really understand one component of someone’s identity once we see it in the light of those other components. In other words: a social position, such as that of woman, only gets its meaning in its interplay with other social parameters.

As mentioned before, Keetje is bullied a lot in her capacity of a child. And yet, her gender and class at the same time deny her the possibility of really being a child. Although she does like to play with dolls, for example, her environment expects her to deliver the work of a grown-up, and to take part in a society in which sexual work is often a woman’s only means to an income: as a whore, but, as described above, also as a servant or as a wife, which in many ways was also a form of sex work, as eighteenth-century feminist critics already argued.

Keetje is perceived as a child, therefore, but at the same time also as a woman and a worker, which influences what it means for her to be a child. It goes to show that often, our own conceptions, too, may be limited: what we consider to be typical child’s behaviour, may in fact only be the lifestyle of children with affluent parents.

To be a child means something different in every economic milieu, in every place in the world and for every gender. Do read one of the Keetje books, and find out what being a child means for Keetje. Or, better: what it means for her to be a child, worker and woman at the same time, in nineteenth-century Amsterdam.

The English quotes in this article are my own, rough and ready, translations.

You can read a short interview about my Dutch translation on Radboud Recharge.


Hoeden en hoeren – Hats and whores

This article outlines some of the key forms of intersectionality in Neel Doff’s novel ‘Keetje Errand Girl’, about an Amsterdam working girl in the 1860s and 70s. I translated this novel to Dutch. A shorter version of this article about intersectionality appeared with Lover Magazine. I may also publish an English translation [> this has now appeared here]. You can read a more general English-language interview about my translation on Radboud Recharge.

Zojuist is Keetje op straat uitgekomen, mijn vertaling van Neel Doffs roman Keetje trottin. Het is een intersectionele roman van heb ik jou daar. In dit artikel laat ik aan de hand van vier voorbeelden uit de roman zien wat intersectionaliteit allemaal kan betekenen.

Maar eerst wat achtergrond. Keetje trottin is een van de drie autobiografische romans die Neel Doff (1858–1942) tussen 1911 en 1921 publiceerde. Hoofdpersoon is haar alter ego Keetje Oldema. Keetje trottin speelt zich af in de sloppen van Amsterdam, waar Keetje opgroeit, én in de huizen van de middenstand en opklimmende burgerij (hoedenmakers, apothekers) waar ze werkt als loopmeisje. Keetje het loopmeisje dus: ‘Keetje trottin’ in het Frans. Doff schreef de romans namelijk in het Frans, toen ze op latere leeftijd zelf opgeklommen was tot de gezeten burgerij, niet meer hoefde te werken, en in België was neergestreken in een villa met tuin. Een dramatischer contrast met haar vroegere leven was nauwelijks denkbaar.

Pop voor rijke kinderen (of volwassenen, natuurlijk), zoals Keetje tegenkomt bij haar werkgevers (1860/1890) uit de collecties van Museum Rotterdam, nr. 33275-1.A-B. CC-BY-SA-3.0.

Over die contrasten gaan de boeken dan ook. Dat levert een prachtige reeks inzichten op in het leven van een arbeidersmeisje in de tweede helft van de negentiende eeuw: een bevolkingsgroep die weinig kans kreeg om haar stem te laten horen. Keetjes ervaringen als werkneemster, als hongerlijdster, als verantwoordelijke oudere dochter in een arm gezin; maar ook als estheet, als liefhebber en maker van hoeden; als iemand die haar lichamelijke relaties met mannen en vrouwen onderzoekt; als lezer, stadswandelaar, schildersmodel, sekswerker, minnares en demonstrant… ze passeren allemaal de revue, en ze zullen allemaal ten dele voortbouwen op de ervaringen die Doff zelf heeft gehad. Dit maakt de romans historisch interessant. Maar ze zijn ook literair interessant: Keetje trottin is bijvoorbeeld een van de eerste romans die de wereld écht proberen te zien door de ogen van een kind. Multatuli (Woutertje Pieterse, 1862-1877) en Frederik van Eeden (De kleine Johannes, 1887) waren Doff in Nederland voorgegaan; Carry van Bruggen (Het huisje aan de sloot, 1921), Theo Thijssen (Kees de jongen, 1923) en vele anderen volgden haar. En dan is de hoofdpersoon dus ook nog eens geen jongen of het kind van onderwijzers of schrijvers, maar een arbeidersmeisje.

Een serie interessante boeken kortom. Ze zijn ook in allerlei talen vertaald – een paar jaar geleden het tweede deel, Keetje, nog in het Vietnamees – maar tot nu toe is noch Keetje, noch Keetje trottin helemaal in het Nederlands verschenen. In de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren kan je wel een vertaling vinden van deel één, Dagen van honger en ellende door Anna van Gogh-Kaulbach, en een compilatie van deel twee en drie gemaakt door Wim Zaal, maar niet de hele Keetje of Keetje trottin. Dat was reden om in ieder geval die laatste roman te vertalen. (Dan hier meteen een oproep: wie vertaalt het overgebleven deel, Keetje?)

Terug naar intersectionaliteit. Wat was dat ook alweer? Intersectionaliteit ondervind je als je op het kruispunt van meerdere sociale categorieën staat. Als je bijvoorbeeld migrant bent en doof. (Wat als een ‘categorie’ geldt, hangt natuurlijk af van wie je het vraagt.) Niet voor niets wordt het ook wel ‘kruispuntdenken’ genoemd. In zekere zin heeft iedereen een intersectionele identiteit: je identiteit bestaat altijd uit een hele serie verschillende componenten. Vaak worden deze componenten echter los van elkaar bekeken. Een intersectioneel perspectief heeft oog voor het samenspel tussen die componenten. Het woord wordt bovendien vooral gebruikt als elk van die componenten je in een maatschappelijk benadeelde positie brengt. Feministisch gedachtegoed met aandacht voor intersectionaliteit is vooral bekend gemaakt door het werk van Afrikaans-Amerikaanse lesbiënnes en andere vrouwen in de jaren zeventig en tachtig: mensen zoals Audre Lorde, Barbara Smith en Akasha Hull. Ook Keetjes leven is op allerlei manieren intersectioneel. Ik zal er hier vier noemen.

1) Dubbel nadeel

Keetje is vrouw én arbeider. In het Nederland van rond 1870 is ze daardoor dubbel benadeeld. In allebei de hoedanigheden heeft ze minder macht dan anderen, krijgt ze minder kans om naar school te gaan, en verdient ze minder geld. Haar ondergeschikte status maakt haar en haar collega’s bovendien kwetsbaar voor gedwongen seks. Keetje ziet hoe de inwonende kok dreigt haar baan te verliezen als ze niet ingaat op de avances van hun baas, de hoedenmaker. Dat is nog maar de opmaat tot het geweld dat Keetje zelf van hem te verduren krijgt.

2) Nergens helemaal thuis

In het werk van bijvoorbeeld Bernice Johnson Reagon wordt aangetoond hoe intersectionele groepen ook last hebben van de oordelen van groepen die zelf ook vaak veroordeeld worden (zie bijvoorbeeld haar ‘Coalition Politics’ in Home Girls). Bevind je je bijvoorbeeld, zoals Reagon, op een feministische conferentie, dan zul je net zien dat je daar last krijgt met racisme.

Keetje heeft niet alleen te maken met middenstanders zoals de hoedenmaker, maar natuurlijk ook met mensen van haar eigen economische milieu. Nu zou je kunnen denken dat daar solidariteit heerst, maar dat is dus lang niet altijd het geval. Sommige van Keetjes collega’s wonen in bij hun bazen, terwijl Keetje ‘s avonds weer naar haar ouders gaat. Keetje is ‘niet van het huis’. Haar collega’s vinden het heel gewoon dat ze daarom minder te eten krijgt: terwijl de anderen brood met kaas eten, krijgt Keetje ‘brood met niks’. En geen koffie. Keetje is ook nog eens een beetje een nerd. Dat wordt lang niet door iedereen gewaardeerd. Vooral haar oudere zus, haar ouders en sommige collega’s beklagen zich dat ze altijd met haar neus in de boeken zit of iets moois probeert te knutselen, in plaats van zich bezig te houden met zaken die passen bij haar stand en haar rol als opgroeiende vrouw:

Als ik je moeder was, zou ik je wel andere ideeën bijbrengen: […] als ik je ook maar één boek zag aanraken, zou ik zorgen dat je de lust snel verging.

En als Keetje haar ouders de betekenis van een nieuw woord vraagt dat ze heeft opgepikt, krijgt ze een draai om haar oren. Om uitdrukking te geven aan hun onbegrip, en wellicht ook aan gevoelens van minderwaardigheid, noemen haar familie en collega’s haar een ‘kinderachtig schepsel’. Van haar eigen klasse en sekse kan Keetje dus niet altijd solidariteit verwachten.

Omgekeerd behoort Keetje zelf ook tot een groep arme christenen die harde vooroordelen koestert jegens arme Joden. In de loop van het verhaal begint ze echter vraagtekens te zetten bij die antisemitische ideeën, bijvoorbeeld doordat ze zelf werknemer wordt bij een Joods gezin.

Kartonnen hoedendoos, zoals die tegen Keetjes heupen schuurt op haar bezorgrondes (1870/1900), uit de collecties van Museum Rotterdam, nr. 20586-B-C. CC-BY-SA-3.0.

3) Verborgen problemen

Zoals gezegd is Keetje in dit boek nog maar een kind. Dat betekent niet alleen dat ze nóg minder macht, onderwijs en geld heeft dan de meeste mensen om haar heen. Het illustreert ook een ander gevolg van intersectionaliteit. De term ‘intersectionaliteit’ zelf is in gebruik sinds jurist Kimberlé Crenshaw die in 1989 bedacht (zie ‘Demarginalizing the Intersection of Race and Sex’ in het University of Chicago Legal Forum). Zij benadrukte dat de problemen die mensen op een ‘kruispunt’ hebben, vaak niet gezien worden door anderen. Dit hangt ermee samen dat intersectioneel benadeelde groepen zelf überhaupt vaak niet gezien worden.

Negentiende-eeuwse arbeidersmeisjes bijvoorbeeld. Kinderen hebben misschien niet veel te zeggen, maar ze kunnen wel spelen. En vrouwelijke dienstbodes moeten dan wel altijd werken, maar ze zijn – kort door de bocht – tenminste baas over hun eigen domein, de keuken. Dat er een grote groep mensen bestaat die zowel kind als dienstbode is, wordt dan vergeten. Deze groep heeft noch tijd, een plek voor zichzelf.

Keetje kijkt graag naar vrouwen uit de burgerij als haar voorbeeld. In hun positie zou ze tenminste een eigen huis hebben. Hier volgt een kort fragment uit Keetje trottin. Keetje is net Woutertje Pieterse van Multatuli aan het lezen. Ze fantaseert dat Wouter haar vriend is:

Waarom zouden twee hele jonge mensen zoals wij, Wouter, niet kunnen trouwen? Ik weet heel goed hoe je aardappelen moet koken, boterhammen snijden, de kamer schoonmaken en de bedden opmaken. God, wat zou dat heerlijk zijn! Ik zou je komen opzoeken op je kantoor bij de Kopperliths en we zouden een ommetje maken over de grachten. ’s Zaterdagsavonds zouden we ons in de tobbe wassen met warm water en op zondag zouden we ons goeie goed aandoen… Want ik zou de vrouw zijn van een meneer die ‘op kantoor’ werkt…


Dan gaan we de Muiderpoort uit, naar de Roomtuintjes, of de Weesperpoort uit, theedrinken in zo’n tuin. En wanneer het water naast ons dan kookt in de theestoof, zet ik de thee en eten we beboterde beschuitjes, met suiker bestrooid. Zo zie ik het vanaf het pad de nette mensen doen op zondag, wanneer ze in de tuinen theedrinken en beschuitjes eten uit een ‘presenteertrommeltje’. Dat klopt toch, hè? Oh! Mijn God! Wat een genot! We zeggen niet dat we getrouwd zijn… de mensen zouden ons uitlachen… En als we dan thuiskomen dan maak ik warme saliemelk en we kraken noten…

Maar Wouter is niet echt haar vriendje, Keetje heeft het geld niet en, zo vinden de meeste mensen in haar omgeving, het past haar ook niet als arbeider om naar zo’n levensstijl te verlangen.

Ook ravotten vind ze echter heerlijk, en fysiek contact met jongens:

Maar op de zondagen dat de zon niet schijnt, kleden we ons niet netjes aan. Dan gaan we de velden in, slootje springen – ik spring, moet je weten – en achter elkaar aanrennen: je moet hard rennen om me te kunnen pakken… Ja… Maar eerst moeten we trouwen: anders kunnen we niet samenwonen…

Maar pakkertje spelen mag dan weer niet omdat ze een vrouw is. Of ze daar nu zelf voor kiest of niet, als meisje zou ze in haar eer worden aangetast. Dit gevaar wordt Keetje van jongs af aan ingeprent, zelfs voordat ze enig idee heeft waar mensen zo’n heisa om maken. Het limiteert haar wens tot fysiek contact behoorlijk. Keetje is zes jaar oud hier:

Ik was in mijn eentje op straat aan het spelen toen Tom, de hond van de buren, op me afkwam […].
‘Tom, jíj houdt van me hè,’ zei ik, ‘jíj neemt me in je poten, Tom… Ik hou ook van jou, want jij bent altijd aardig tegen me.’
En ik drukte mijn gezicht tegen het zijne. Hij likte me en klemde zich hoe langer hoe dichter tegen me aan. Een vrouw gaf Tom een trap en hij liet me los… Waarom doet ze nou zoiets? Tom houdt van me. Tom is altijd blij als hij me ziet, en ik ook…
Ik ging liggen op ons stoepje. Tom kwam opnieuw naar me toe en sloeg zijn poten nu helemaal om me heen. Ik had mijn armen om zijn grote kop geslagen en hield hem tegen mijn borst geklemd. Plotseling ging hij er jankend vandoor: mijn vader had hem een klap met de zweep gegeven. Tegen de vrouw die Tom had weggejaagd zei hij:
‘De kleine speelt altijd met onze teef die loops is; dat ruikt de schavuit natuurlijk…’
En ze barstten in lachen uit. Mijn vader liet me vóór hem naar boven gaan.
Nou ja zeg! Vader wil niet meer dat Tom me in zijn armen neemt en me likt! Hij wil niet meer dat hij zich tegen mij aan vlijt! En waarom dan níet? Hij en moeder hebben geen tijd om me te omhelzen. Nooit nemen ze me in hun armen. Dus niemand mag van me houden? Niemand mag me knuffelen? Ik zou zo graag de hele dag op schoot bij vader of moeder zitten, maar moeder heeft altijd de baby in haar armen, en vader valt in slaap zodra hij thuiskomt, en nooit omhelst iemand mij…

Keetje is dus niet alleen driedubbel benadeeld door haar intersectionele positie, maar kan niet eens genieten van de (beperkte) specifieke mogelijkheden die andere benadeelden dan nog hebben.

Modieuze dameshoed, zoals Keetje ze maakt en rondbrengt (1870-1880), uit de collecties van het Amsterdam Museum, nr. KA 1238. Publiek domein.

4) Nooit alleen maar kind

Nog één laatste manier waarop we intersectionaliteit in de Keetjeboeken kunnen benaderen: door te constateren dat we één component van iemands identiteit pas echt snappen als we die zien in de context van de andere componenten. Oftewel: dat een sociale positie, bijvoorbeeld die van vrouw, pas inhoud krijgt in samenspel met andere sociale parameters. Als kind wordt Keetje zoals gezegd veel op haar kop gezeten. Tegelijkertijd kan ze door haar sekse en klasse eigenlijk ook weer geen kind zijn. Ze speelt graag met poppen, maar haar omgeving verwacht dat ze volwassen werk aflevert, en deelneemt in een samenleving waarin seksueel werk voor vrouwen vaak de enige manier is om aan geld te komen: als hoer, maar zoals hierboven beschreven ook als dienstbode, of als huisvrouw en echtgenote (ook een vorm van sekswerk, werd door sommigen al in de achttiende eeuw betoogd).

Keetje wordt dus wel als kind gezien, maar tegelijk ook als vrouw en arbeider, wat de betekenis van haar kindzijn sterk beïnvloedt. Een kind te zijn is in elk economisch milieu, op elke plek in de wereld en voor elk gender weer iets anders. Lees de rest van de Keetjeboeken, en kom erachter wat kindzijn betekent voor Keetje!


Two miners on a 1871 photo: tourists, gay, women?

Rijksmuseum Amsterdam, the national-history museum of the Netherlands, is making an increasing number of its collection items available online. Online museum visits have a lot of benefits (next to some important downsides!). One of these is that one item can be shown in combination with many different items, and used in many different thematic exhibitions at the same time. The same photo of Amsterdam can, for instance, illustrate urban history and the history of photography.* Using this idea, one Rijksmuseum curator has assembled a ‘Queering the Rijksmuseum’ collection, in which works ranging from early printed books to modern jewellery are shown alongside each other.

One of the items is this picture from 1871:

Photo by Paul Ney, 21 July 1871. Rijksmuseum Amsterdam, no. RP-F-F23327. Public domain. Accessed via Rijksmuseum

It was taken on a summer morning near a Bavarian salt mine: ‘Glück auf’ is a German miners’ greeting. According to the Rijksmuseum description, it shows two men, and we can see them carry what is probably a miner’s lamp. Are they two German miners in romantic embrace?

There are three noteworthy things about this photograph.

In the first place, of course, we see two men sitting very close together and looking comfortable. The picture reminded me of many of the photos in the recently published book Loving: A Photographic History of Men in Love. And I agree with the Rijksmuseum curator that a case could certainly be made that the two people on the photo were intimately befriended. Check out the book if you want to compare notes: it is probably available in the Rijksmuseum library!

Second, that mine’s rocky facade looks suspiciously like papier-mâché. Also, the entrance is weirdly symmetric. And, most important of all, it would have been unusual for two miners in 1871, if they had the money to have a photo of themselves taken at all, to hire a photographer and pose with clean-scrubbed faces but still holding their miner’s lamp, in front of the entrance to their work. Much more likely, they would have arranged for a gentlemanly family portrait in their Sunday’s best, posing next to a Greek column or a vase. Or, if posing as miners, it would have been their employer who arranged for a photo to be taken of a group of workers, in order to promote their own enterprise.

You guessed it: the two figures are no miners at all, but tourists. According to the handwritten text on the photo they were ‘on the way to the Königssee’, a lake close to where the photo was taken. This text is in Dutch, so they had probably travelled from the Netherlands or Flanders, and were perhaps taking an Alpine trip of a few weeks.

What’s more, the photo itself was not taken in front of a mine, but in a photographer’s studio specialising in tourist snapshots. The studio was located close to an actual salt mine, but it was much more convenient to make these photographic souvenirs in front of a replica of the mine. We can only guess at whether the two tourists even saw the real mine in the first place. In many ways, tourism back then was already very much what it is like now.

Thirdly and finally, I wonder whether the mine is the only ‘fake’ on this photo. Here I enter the realm of speculation, I must add. But the picture does raise the question: were these tourists men at all? There is something in their oversized coats, the hat of the person on the right and the white pantaloons (with lobed edge) of the person on the right; something about their posture and the way they bear their head; the build of their shoulders, their face, and perhaps most of all the way their hair seems to be tied up – that suggests to me that they may have been female tourists masquerading as male miners.

There would not have been anything too remarkable in that: dressing up was a favourite middle-class pastime, and this occasionally included cross-gender-dressing. The moustache of the right-hand person, I must admit, would have been a bit more unusual to slap on. As I said, we are rummaging around here in the realm of the speculative. And of course there is a chance that instead, we see a feminine man or a masculine woman, with no sense of dressing up for the photo but a more enduring mixing of gender styles.

But the really remarkable thing, in case these really were two women, would be that they would be two women travelling together, possibly without men. Not unheard-of in the nineteenth century, but certainly less usual than all-male or mixed parties.** Which is of course what this couple could be as well: a ‘mixed party’.

Whichever way we bend it, all this confusion certainly makes this photo a valid example of a queer collection item in the Rijksmuseum.

Loving: A Photographic History of Men in Love, 1850s-1950s, edited by Hugh Nini and Neal Treadwell. 5 Continents Editions, 2020.

* A downside of this practice of siloing visitors according to their interests, is that people are challenged less to learn about new topics. The integration of important themes such as homophobia or slavery into permanent exhibitions that all visitors get to see, might work better here. Also see the reservations that have been expressed about the Rijksmuseum’s temporary exhibition on the history of Dutch slavery that is opening now. Fortunately, the Rijksmuseum has announced it is also incorporating information about slavery into their permanent display.

** See my forthcoming book on travel and space in the nineteenth century.


Een paar minuten zuigen en blazen brengt je een uur verder

Niet lang geleden publiceerde ik een wetenschappelijk artikel over een curieus verschijnsel uit de Nederlandse taal: het uur gaans. Wat is een uur gaans? En waarom is het zo interessant? Dat wil ik hier laten zien aan de hand van een paar voorbeelden uit een bekend boek.

Een van de populairste Nederlandse schrijvers van de negentiende eeuw was Hildebrand, pseudoniem van Nicolaas Beets. In zijn jonge jaren schreef Beets een serie komische essays en verhalen over het dagelijks leven in zijn tijd, verhalen die tijdens zijn leven vele malen werden herdrukt en door hemzelf ook af en toe werden aangevuld met nieuwe verhalen en voorwoorden, bijvoegsels en commentaren die steeds lieten zien hoezeer dat dagelijks leven onderhevig was aan de voortsnellende geschiedenis.

Een van de bekendste opstellen van Beets is ‘Varen en rijden’ uit 1837. Het is het pleidooi van een ongeduldige, wat verveelde student voor een zo snel mogelijke invoering van de spoorwegen.* In Engeland waren die er al maar in Nederland nog niet. In Nederland was de trekschuit nog het gewone passagiersvervoersmiddel, ook voor een student als Beets die ermee naar zijn universiteitsstad Leiden forenste. In 1839 kwam het eerste passagiersspoor van Nederland daadwerkelijk tot stand. Beets blij. Alles ging nu een stuk sneller, hoopte hij.

Maar al in 1840 veranderde hij van gedachten over de trekschuit en de spoorwegen. De oude trekschuitbedrijven begonnen namelijk het een na het ander failliet te gaan. En dat speet hem toch wel, schreef hij in het portret ‘De veerschipper’. Hij had namelijk goede herinneringen aan de veerschippers die die schuiten bestuurden. Zij hadden altijd als vaders voor hem gezorgd op hun schuit, die vaak een tweede huis voor Beets was, en ze vertelden de aardigste verhalen.

Een van die schippers, Rietheuvel, werd volgens Beets eens uitgedaagd door een van zijn eigen passagiers:

‘Je zelt haast gedaan hebben, schippertje!’

– ‘Hoe zoo, juffrouw?’ vroeg de kapitein.

– ‘Wel, met die Spoorwegen’

– ‘Spoorwegen! juffrouw da’s geen duit waard. As ‘t anders niet was; die hebben haast gedaan. Maar dat nieuwe.’

– De juffrouw wist ter wereld niets nieuwer dan spoorwegen, en ‘men zou er haar ook niet opkrijgen’.

– ‘Ja maar,’ merkte Rietheuvel aan, ‘in dat nieuwe ga je wèl. Je hebt ommers wel gelezen van dien Onderaardschen Schietblaasbalk?’

– ‘Van die wat?’ vroeg de juffrouw, haar bril van den neus nemende, ‘van die wat?’

– ‘Wel, van dien Onderaardschen Schietblaasbalk?’ riep de schipper, zoo hard als zijn verweerde stem gedoogde. ‘Heerlijk hoor! Je hebt pijpen, buizen, kanalen; onderaardsche, weetje? ‘k zel zeggen van Amsterdam na Rotterdam, en vicie versie; dat zijn de twee grootste. Nou heb je dan ook korte, voor Halfweg, Haarlem, Leiën,… dat begrijpje, na venant.’

– De juffrouw spitste de ooren en opende den mond.

– ‘Best; je komt in ‘t ketoor; je ziet een partij luiken in de’ vloer, met groote letters, beschilderd; al de plaatsen, weetje, die staan der op. Halfweg, Haarlem, Leiën, allemaal. Je ziet een groote schaal hangen en een knecht in leverei, netjes as ‘t hoort, der bij. Waar mot de juffrouw nou b.v. wezen? Zeg maar wat!’

Hier wachtte de verhaler op een antwoord, maar de juffrouw wist niet wat ze zeggen zou, en vreesde dat het geheele verhaal een strik was om hare onnoozelheid te vangen.

– ‘Nou goed; as je ‘t dàn maar weet. Ik zel maar zeggen: je mot te Rotterdam zijn. Je krijgt een kaartje. Best. Belieft u maar op de schaal te stappen.’

– Hier kon de juffrouw zich niet bedwingen: ‘Op de schaal, schipper?’ riep zij uit, en hare oogappels werden van verbazing zoo groot als tafelborden, ‘wat mot ik op de schaal doen?’

– ‘Dat zel je hooren. u e. wordt gewogen. Je bent nog al dikkig. Goed. Zooveel pond, zooveel kracht op de’ blaasbalk. Belieft u maar op dat luikie te gaan staan. Pof! je zakt in de’ grond. Ruut! daar ga je, hoor! Je ziet niks niemendal as egyptische duisternis. ‘t Hoeft ook niet. Tien menuten! knip, knap, gaan de veeren. Daar sta je weer in een ketoor; je denkt in ‘t zelfde? Mis! Je bent te Rotterdam. Is ‘t waar of niet, Piet?’

Op dit beroep antwoordt de aangesprokene, die als knecht met den Mottige [=de schipper] vaart, niet anders dan door het hoofd te schudden en een pruimpje te nemen.

– ‘Piet wordt er Weger bij,’ vervolgt de schipper: ‘je kunt er de teekening van zien; ‘t zou al lang ingevoerd wezen, me lieve juffrouw! maar ‘t het motten wachten totdat die wije mouwen uit de mode waren.

Beets tekende het op als een van de humoristische verzinsels van deze lievelingsschipper. Maar in 1865 kwam hij erop terug in zijn ‘Brief van Hildebrand aan schipper Rietheuvel’. Aanleiding was het nieuws uit Engeland, dat land waar die eeuw al wel meer ongelooflijks uit over was komen waaien.

Alfred E. Beach, print showing the testing of the London Pneumatic Despatch at Battersea (1861), available on Wikimedia Commons. Net als in Beets’ verhaal wordt hier de zaak even haarfijn aan dames uitgelegd.

De schipper had in de jaren 1830 zijn ‘goede luim’ gered onder alle dreigende voorspellingen dat zijn schuit het spoedig zou afleggen tegen de veel snellere trein, door daar het futuristische denkbeeld van de ‘Onderaardschen Schietblaasbalk’ tegenover te zetten. Díe was zo snel dat-ie alle aanjagers van de spoorwegen al spoedig in hun hemd zou zetten.

Beets was verheugd het nieuws aan Rietheuvel te kunnen overbrengen: zijn eigen uitvinding was verwezenlijkt! Weliswaar niet in Nederland, maar dat maakte het belang van de uitvinding alleen maar groter. Londen was immers de grootste stad ter wereld:

Engelands groote hoofdstad Londen, waarvan het u wel bekend zal wezen dat zij alleen eene oppervlakte beslaat van een uur of zes, zeven in ‘t rond, nergens van eenig kanaal of trekvaart doorsneden!… Geen nood! Zij heeft hare talrijke omnibuslijnen, die haar in alle richtingen doorkruisen; zij heeft hare spoorweglijnen, over hare hemelhooge huizen heen en tusschen hare ontelbare schoorsteenen door, zoowel als hare spoorweglijnen onder den grond; doch thans ook; wie is het geweest, Rietheuvel! die uw denkbeeld gestolen, die uw echt Hollandsche vinding, onder den grond, onder den bodem der zee door, naar Brittanje overgevoerd heeft, en er tot zijn eigen profijt hoogstwaarschijnlijk bij het Engelsche parlement een patent op gevraagd, dat u van alle voordeelen uitsluit? – thans heeft zij ook haar Onderaardschen Schietblaasbalg

Maar hoe groot is die enorme stad nu precies?

een uur of zes, zeven in ‘t rond

Dat betekende: te voet zou het zes of zeven uur duren om om de stad heen te lopen. Het ‘uur’ was dus een lengtemaat, en een afstandsmaat. Nu zeggen we tegenwoordig nog steeds wel eens dat iets een ‘uurtje lopen’ of een ‘uurtje met de trein’ is. Maar in eerdere eeuwen was het ‘uur’ of het ‘uur gaans’ echt een vastgelegde afstandsmaat, onafhankelijk van hoe snel je als individu een afstand in de praktijk aflegde. Dat toont wel het vervolg van Beets’ brief:

Het moet een treffend oogenblik geweest zijn, waarde vriend! toen, voor weinige weken, na eenige voorloopige proefnemingen met levenlooze pakjes en ongevoelige zakken, de eerste personentrein van het zoogenaamde Holborn afging om, men mag zeggen ‘in een zucht’, en niet alleen ‘in een zucht’, maar nu ook ‘door middel van een zucht’, een afstand af te leggen van meer dan een half uur gaans, en dat heen en terug.

Mike Peel, foto (2010) van een later teruggevonden wagentje van de Pneumatic Despatch Company (1862-1866), nu in The Postal Museum, Londen, voorwerpnr. 2004-0138.

In een zucht, dat wil zeggen, in een paar minuten, legde het wagentje een afstand af die volgens Beets ‘meer dan een half uur gaans’ mat. Met het nieuwe vervoermiddel kon je dus binnen een uur meerdere ‘uren’ afleggen.

In Londen sprak men overigens van ‘miles’ en ‘yards’: het ‘uur’ lijkt binnen Europa voornamelijk een afstandsmaat in de Nederlandse en Duitse taal te zijn geweest – in het Duits: ‘Wegstunde’.

Ook in een ander verhaal van Beets zien we deze magische truc, maar dan omgekeerd: de ‘Limburgsche voerman’, een geduldig figuur die de hoofdrol speelt in Beets’ gelijknamige schets, legt rustig uit dat het tochtje met de huifkar dat Beets gaat maken ‘drie uren gaons’ is.

‘dats begens vierde-half uur met de ker.’

Zoals Beets vervolgt:

Men merkt op dat de huifkar een uitmuntend middel van vervoer is voor personen die niet gaarne willen dat al wat zij voorbijrijden hun geel en groen voor de oogen wordt.

Maar nog even terug naar de Londense buizenpost. Is er nou echt een ondergronds vervoersmiddel geweest dat mensen tussen Londense stations heen en weer blies en zoog? En dat al in de negentiende eeuw? Het klinkt als een Jules Verne-verhaal, of een twintigste-eeuwse steampunkfantasie.

Wonderlijk maar waar: in de jaren 1860 zijn er inderdaad een paar jaar kleine wagentjes heen en weer geschoten tussen een aantal stations binnen Londen. Maar Beets nam ook wel wat dichterlijke vrijheid. Meestal bevatten die wagentjes slechts post en kleine pakjes. Daar waren ze voor ontworpen. Van een personentrein was geen sprake. Alleen nam op de eerste lijn blijkbaar eens een verder niet bij naam genoemde dame plaats in een van de wagentjes. En later als openingsstunt bij een nieuwe, bredere tunnel deed ook de voorzitter van het bedrijf dat, en op verzoek ook nog weleens andere nieuwsgierigen.

De dienst was ook zeker geen lang leven beschoren. Waarschijnlijk leverde hij toch niet genoeg tijdswinst op tegenover alle andere infrastructuren die al bestonden, en die ook passagiers en grotere goederen konden vervoeren: de stoomspoorwegen, de waterwegen, de landwegen. Maar kleinere pneumatische buizen zijn op allerlei plaatsen wél in gebruik gebleven. Onlangs kwam ik er nog een tegen in mijn lokale apotheek, die doosjes medicijnen van achter in de zaak naar de klantenruimte blies. Ook in ziekenhuizen wordt het systeem nog volop gebruikt.

Het ‘uur gaans’ mag nu een begrip zijn uit vervlogen tijden; het buizentransport doet nog steeds zo geavanceerd aan dat we maar moeilijk kunnen geloven dat het stamt uit de negentiende eeuw.

In mijn artikel zoek ik precies uit wanneer het ‘afstandsuur’ werd gebruikt en wat dat zegt over het gevoel voor afstanden dat onze Nederlandse voorouders hadden: ‘The Language of Distance: Itinerary Measures in Europe, before and after the Coming of the Railways. With Special Reference to the Distance-­Hour’ in Environment, Space, Place, jg. 12, nr. 1, 2020, pp. 25-51.

Samenvatting van dat artikel:
The introduction of the kilometer in nineteenth-­century Europe, within a context of broader processes of standardization and capitalism and the proliferation of maps and railways, has been associated with the disembodiment, deindividuation and decontextualization of travel. This article offers a critique of this notion by examining the various meanings different units of distance had for travelers; to what extent these units were related to the body and the physical activity of travel; and whether these relations changed between the 1770s and 1910s. Focusing on texts of instruction and texts about travelers’ own journeys, written in the Dutch, German, English and French languages, the article argues that a number of more embodied ways of describing distances survived alongside more standardized measures.

Beets’ stukken kunnen worden gevonden in de DBNL.

* Een grotendeels ironisch pleidooi overigens.


The male chatterbox. By Lewis Carroll, feminist

It’s international women’s day, and I have just finished reading the complete works of Lewis Carroll. This Bible-like tome had been on my shelves for many years. Don’t worry: I also read works by women. But being an admirer of Alice in Wonderland, it was high time that I became familiar with the other novels, stories, poetry and popular articles of its author. Now, how suitable are his works for women’s day? Do they make any contribution?

Lewis Carroll did not completely escape the misogyny of his era. In his many stories and magazine articles there are a few snide remarks that echo his era’s prejudices. What to think, for instance, of his advice about letter writing:

don’t try to have the last word! […] N.B.—If you are a gentleman, and your friend a lady, this Rule is superfluous: you wo’n’t get the last word!

[Carroll loved to emphasise words typographically.]

Another example is the short story ‘The Blank Cheque’, which you can read for yourself if you like (first editions of this fable are sold online for 750 US dollars. That may not be quite what it’s worth).

Yet his great work itself, Alice in Wonderland, is quite memorable for containing a wide variety of female characters, among whom some of the most formidable in the book – the Queen, the Duchess, the Cook – as well as some of the more sympathetic characters – Alice herself, her cat Dinah, the Pigeon protecting her young against serpents, as well as the absent Mary Ann, the White Rabbit’s housemaid. They don’t quite make up half the cast, but they certainly do better for themselves than most picture books and children’s books.

The same goes for Carroll’s lesser-known novel Sylvie and Bruno. The second volume, published in 1893 but decades in the making, contains an interesting chapter in this regard. It is called ‘Jabbering and Jam’, and the scene takes place at an English dinner-party of eighteen distinguished eaters. After a dinner filled with banter and philosophical discussion, the women leave the table and the men ‘[c]lose up the ranks’ for their port.

Henry Cole, The Dinner Party (mid-nineteenth-century). Reproduction provided by Bridgeman Images, original by Philip Gale Fine Art, Chepstow, Wales.

This gender separation was very common. Nineteenth-century British society was to a large degree organised along homosocial lines: men consorting with men, women with women. Men conducted much of their life, business and leisure with only other men, and ditto for women. This is frequently remarked upon in the context of Jane Austen’s novels: the fact that they are all about social interaction among women is supposedly because she did simply not know how interaction amongst men proceeded. (Novels about the social interactions among men generally invite less explaining.)

Carroll knew very well what men did. But what does he make of it?

As soon as the ladies at the party in Sylvie and Bruno have left the table, one man pronounces:

“They are charming, no doubt! Charming, but very frivolous. They drag us down, so to speak, to a lower level. They——”

“Do not all pronouns require antecedent nouns?” the Earl gently enquired.

“Pardon me,” said the pompous man, with lofty condescension. “I had overlooked the noun. The ladies. We regret their absence. Yet we console ourselves. Thought is free. With them, we are limited to trivial topics[.]

Carroll here caricatures the high notion some of his fellow males had of themselves. The man continues:

With them, we are limited to trivial topics—Art, Literature, Politics, and so forth. One can bear to discuss such paltry matters with a lady. But no man, in his senses—” (he looked sternly round the table, as if defying contradiction) “—ever yet discussed WINE with a lady!” He sipped his glass of port, leaned back in his chair, and slowly raised it up to his eye, so as to look through it at the lamp. “The vintage, my Lord?” he enquired, glancing at his host.

The Earl named the date.

“So I had supposed.[”]

Apart from caricaturing self-importance and pretense, Carroll also seems to enjoy himself showing the triviality of some of the all-male conversations he had experienced. He does so by parodying a discussion about the intricate modulations, tones and flavours of wine by a bunch or self-appointed experts – themselves, least of all, understanding what they are on about. In order to make absolutely certain the reader understands his intentions, Carroll replaces wine with jam: a substance just as recognisable to his Victorian audience as wine, but one that would not be mistaken for a serious theme, in a culture that did not pay much interest to the creations of women. So we are now witnessing a heated debate about jam:

[Another man,] quite hoarse with excitement, broke into the dialogue. “It’s too important a question to be settled by Amateurs! I can give you the views of a Professional—perhaps the most experienced jam-taster now living. Why, I’ve known him fix the age of strawberry-jam, to a day—and we all know what a difficult jam it is to give a date to—on a single tasting! Well, I put to him the very question you are discussing. His words were ‘cherry-jam is best, for mere chiaroscuro of flavour: raspberry-jam lends itself best to those resolved discords that linger so lovingly on the tongue: but, for rapturous utterness of saccharine perfection, it’s apricot-jam first and the rest nowhere!’[”]

After two pages of this wonderful dribble, the desperate host intervenes:

“Let us join the ladies!”

Never mind that this was not Carroll’s best work and that he has the narrator somewhat superfluously add:

“A strange dream!” […] “Grown men discussing, as seriously as if they were matters of life and death, [such] hopelessly trivial details […] What a humiliating spectacle such a discussion would be in waking life!”

The point is that Carroll has us strongly doubt the pleasures of Victorian all-male company, even though one would have thought these to have been mightily valued in the country where he lived, with its boys’ schools, its universities, its army, its parliament, its banks, its offices… that is, mostly all of the elite’s self-chosen company outside the family. Carroll himself never married and was employed at the still all-male university of Oxford. In this chapter, however, he mocks this men’s world. It strongly suggests that he preferred mixed company, for its perceived power to stem his fellow country-men’s tendencies towards self-importance and triviality. The rest of his oeuvre only strengthens this impression.

It looks like Carroll certainly participated in the feminist thinking that was happening all around him in the late nineteenth century. He did so in a somewhat hesitant manner, perhaps, but nevertheless more than I had expected. Late-nineteenth-century feminism has gained most fame for winning women more educational and political participation. But women’s cultural and intellectual participation were also on the agenda. Carroll’s contribution reaches us from the other side: he gave the feminist cause further ammunition by undermining the self-evidence of interesting male chatter.

Is this what a feminist looks like?

Hubert von Herkomer, posthumous portrait of Lewis Carroll, based on photographs (c. 1898). Now in Christ Church, Oxford. Black-and-white reproduction via Wikimedia Commons.